مرگ یک کارمند 28 ساله در یک مرکز تحقیقاتی مرتبط با طاعون در منطقه ایرکوتسک روسیه، در روزهای اخیر به یکی از مهم‌ترین اخبار حوزه سلامت عمومی تبدیل شده است. این زن که در Irkutsk Anti-Plague Research Institute کار می‌کرد، پس از ابتلا به نوعی ذات‌الریه شدید در 2 اکتبر جان خود را از دست داد. انتشار گزارش‌هایی درباره احتمال ابتلا به طاعون ریوی (Pneumonic Plague) باعث شد نگرانی درباره یک حادثه آزمایشگاهی و احتمال انتقال بیماری افزایش پیدا کند. با این حال، نکته بسیار مهم این است که تا این لحظه شیوع طاعون در روسیه تأیید نشده است و مقام‌های روسی علت مرگ را «ذات‌الریه با علت نامشخص» اعلام کرده‌اند.
سازمان جهانی بهداشت (WHO) نیز اعلام کرده که روسیه وجود مورد تأییدشده طاعون در منطقه ایرکوتسک را گزارش نکرده است، اما هم‌زمان برای دریافت اطلاعات بیشتر درباره آزمایش‌های انجام‌شده روی فرد فوت‌شده و افراد در تماس با او درخواست رسمی داده است. WHO تأکید کرده تا زمانی که جزئیات کامل دریافت نشود، امکان انجام یک ارزیابی کامل از خطر وجود ندارد.
در روسیه دقیقاً چه اتفاقی افتاده است؟
ماجرا از مرگ یک تکنسین آزمایشگاه در نزدیکی ایرکوتسک در جنوب سیبری آغاز شد. این زن در مرکز تحقیقاتی تخصصی‌ای فعالیت می‌کرد که روی بیماری‌های خطرناکی از جمله Yersinia pestis، باکتری عامل طاعون، تحقیق می‌کند. گزارش‌های محلی ادعا کرده‌اند که او پیش از بیمار شدن احتمالاً با نمونه‌ای مرتبط با طاعون در آزمایشگاه تماس داشته است، اما این ادعا تاکنون به‌صورت مستقل و رسمی تأیید نشده است.
او در 29 سپتامبر به دلیل علائم شدید تنفسی در بیمارستان بستری شد و چند روز بعد، در فاصله 1 تا 2 اکتبر، جان خود را از دست داد. پس از این حادثه، مقام‌های محلی برای افرادی که ممکن بود با او در تماس بوده باشند تدابیر احتیاطی در نظر گرفتند و حدود 200 نفر تحت قرنطینه یا مراقبت پزشکی قرار گرفتند. چند مرکز درمانی منطقه نیز موقتاً تحت محدودیت قرار گرفتند.
آیا واقعاً طاعون ریوی تأیید شده است؟
در حال حاضر، پاسخ خیر است. روسیه اعلام کرده که مرگ این کارمند آزمایشگاه ناشی از ذات‌الریه با علت نامشخص بوده و آزمایش‌های انجام‌شده روی افراد تحت مراقبت نیز شواهدی از طاعون یا سایر عفونت‌های خطرناک نشان نداده است. سازمان بهداشت روسیه همچنین اعلام کرده که هیچ مورد طاعون در میان افرادی که با فرد فوت‌شده در تماس بوده‌اند شناسایی نشده است.
موضوع اما به همین سادگی نیست، زیرا WHO می‌گوید هنوز اطلاعات کافی درباره آزمایش‌های انجام‌شده روی خود فرد فوت‌شده، علت اقدام‌های قرنطینه‌ای و وضعیت دقیق افراد تحت مراقبت دریافت نکرده است. این سازمان همچنین درباره گزارش‌های تأییدنشده مربوط به یک کارمند دیگر با ذات‌الریه با علت نامشخص از روسیه توضیح بیشتری خواسته است. بنابراین در شرایط فعلی، عبارت دقیق‌تر برای توصیف ماجرا «مورد مشکوک» یا «بحران احتمالی طاعون» است، نه یک شیوع قطعی.
چرا این خبر تا این حد نگران‌کننده شده است؟
دلیل اصلی، محل کار فرد فوت‌شده است. مرکز تحقیقاتی ایرکوتسک به‌طور تخصصی روی عوامل بیماری‌زای خطرناک از جمله طاعون فعالیت می‌کند و همین موضوع باعث شده احتمال یک حادثه آزمایشگاهی به‌عنوان یکی از سناریوهای قابل بررسی مطرح شود. با این حال، تاکنون شواهد مستقلی که ثابت کند بیماری او به یک حادثه در آزمایشگاه مربوط بوده، منتشر نشده است. برخی گزارش‌های محلی و رسانه‌های اجتماعی جزئیات متفاوتی درباره منشأ بیماری ارائه کرده‌اند، اما بسیاری از این ادعاها هنوز قابل تأیید نیستند.
همین کمبود اطلاعات و تفاوت میان گزارش‌های محلی و توضیحات رسمی روسیه، موجب افزایش نگرانی بین‌المللی شده است. WHO نیز دقیقاً به همین مسئله اشاره کرده و خواستار اشتراک‌گذاری سریع، کامل و شفاف اطلاعات شده تا خطر واقعی این حادثه قابل ارزیابی باشد.
طاعون ریوی چیست؟
طاعون یک بیماری عفونی است که توسط باکتری Yersinia pestis ایجاد می‌شود. این باکتری معمولاً در جمعیت برخی پستانداران کوچک و کک‌های آلوده‌ای که روی آن‌ها زندگی می‌کنند وجود دارد. انسان می‌تواند از طریق گزش کک آلوده، تماس با بافت یا مایعات بدن آلوده و در مورد طاعون ریوی، از طریق استنشاق ذرات تنفسی فرد مبتلا به بیماری فعال آلوده شود.
طاعون چند شکل بالینی دارد که طاعون خیارکی (Bubonic) شایع‌ترین نوع آن محسوب می‌شود. طاعون ریوی و طاعون سپتی‌سمیک از انواع شدیدتر بیماری هستند. طاعون ریوی اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا در صورت ابتلای فرد و وجود علائم تنفسی، امکان انتقال انسان‌به‌انسان از طریق ذرات تنفسی وجود دارد.
با وجود نام تاریخی و ترسناکی که طاعون دارد، این بیماری در عصر پزشکی مدرن یک بیماری غیرقابل‌درمان محسوب نمی‌شود. آنتی‌بیوتیک‌ها در صورت تشخیص و آغاز درمان به‌موقع می‌توانند مؤثر باشند و سرعت تشخیص نقش بسیار مهمی در نتیجه درمان دارد. WHO نیز تأکید می‌کند که درمان زودهنگام می‌تواند از پیامدهای شدید بیماری جلوگیری کند.
آیا طاعون ریوی می‌تواند به‌سرعت منتشر شود؟
طاعون ریوی از نظر تئوری می‌تواند از فردی به فرد دیگر منتقل شود، اما این موضوع به معنی آن نیست که هر مورد مشکوک بلافاصله به یک همه‌گیری گسترده تبدیل خواهد شد. انتقال معمولاً به تماس نزدیک با فرد مبتلا و استنشاق ذرات تنفسی آلوده وابسته است. دوره کمون طاعون ریوی نیز معمولاً کوتاه است و همین موضوع باعث می‌شود شناسایی و تحت نظر قرار دادن تماس‌های نزدیک اهمیت زیادی داشته باشد.
در پرونده فعلی روسیه، تا زمان انتشار آخرین گزارش‌های رسمی هیچ شواهدی از گسترش طاعون در میان افراد قرنطینه‌شده ارائه نشده است. روسیه گفته است که هزاران آزمایش روی حدود 200 نفر انجام شده و مورد خطرناکی شناسایی نشده است؛ بیشتر محدودیت‌های اعمال‌شده نیز به‌تدریج کاهش یافته‌اند.
واکنش WHO و آمریکا به ماجرا چیست؟
سازمان جهانی بهداشت از روسیه خواسته است اطلاعات بیشتری درباره روند آزمایش‌ها، علت اقدامات بهداشتی و وضعیت افراد در تماس ارائه کند. WHO هم‌زمان اعلام کرده که برای کمک فنی در زمینه طاعون و ایمنی و امنیت زیستی آزمایشگاه‌ها آماده است. این سازمان در حال حاضر به دلیل ناقص بودن اطلاعات، از ارائه یک ارزیابی نهایی درباره میزان خطر خودداری کرده است.
ایالات متحده نیز این رویداد را زیر نظر گرفته است. مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا (CDC) اعلام کرده که وضعیت را همراه با سایر نهادهای دولتی دنبال می‌کند، اما در حال حاضر خطر برای جمعیت آمریکا بسیار پایین ارزیابی می‌شود. این نهاد همچنین وضعیت مسافران احتمالی از منطقه سیبری را زیر نظر دارد.
دولت آمریکا علاوه بر اقدامات نظارتی، از روسیه خواسته اطلاعات بیشتری درباره علت بیماری و نتایج آزمایش‌ها منتشر کند. این واکنش‌ها تا حد زیادی به دلیل حساسیت بالای موضوعات مربوط به آزمایشگاه‌های بیماری‌زا و تجربه همه‌گیری COVID-19 شکل گرفته است.
آیا مردم عادی باید نگران باشند؟
بر اساس اطلاعات موجود، دلیلی برای تصور یک همه‌گیری گسترده طاعون وجود ندارد. هیچ شیوع تأییدشده‌ای در جمعیت عمومی روسیه اعلام نشده و WHO نیز بر اساس اطلاعات فعلی، ارزیابی قطعی از خطر بالا ارائه نکرده است. از سوی دیگر، چون اطلاعات کامل درباره پرونده هنوز در دسترس نیست، سازمان جهانی بهداشت نمی‌خواهد زودتر از موعد خطر را کاملاً منتفی اعلام کند.
به همین دلیل، تفاوت میان دو عبارت «طاعون در روسیه شیوع پیدا کرده» و «یک مورد مشکوک در روسیه در دست بررسی است» اهمیت زیادی دارد. بر اساس شواهد فعلی، عبارت دوم دقیق‌تر است. بخش قابل‌توجهی از نگرانی موجود ناشی از ابهام، گزارش‌های متناقض و اطلاعات ناقص است، نه شواهدی از انتقال گسترده بیماری در میان مردم.
پرونده ایرکوتسک همچنان در حال بررسی است و نتیجه آزمایش‌های تکمیلی، به‌ویژه درباره فرد فوت‌شده و گزارش احتمالی مورد دوم، می‌تواند تصویر روشن‌تری از ماجرا ارائه کند. تا آن زمان، گزارش‌های مربوط به شیوع طاعون باید با احتیاط خوانده شوند؛ زیرا وجود یک مورد مشکوک با اثبات یک outbreak یا همه‌گیری تفاوت اساسی دارد.
